راهنمای ایمنی کار با مواد شیمیایی

<!-- /* Font Definitions */ @font-face {font-family:"Cambria Math"; panose-1:2 4 5 3 5 4 6 3 2 4; mso-font-charset:1; mso-generic-font-family:roman; mso-font-format:other; mso-font-pitch:variable; mso-font-signature:0 0 0 0 0 0;} @font-face {font-family:Calibri; panose-1:2 15 5 2 2 2 4 3 2 4; mso-font-charset:0; mso-generic-font-family:swiss; mso-font-pitch:variable; mso-font-signature:-1610611985 1073750139 0 0 159 0;} @font-face {font-family:Tahoma; panose-1:2 11 6 4 3 5 4 4 2 4; mso-font-charset:0; mso-generic-font-family:swiss; mso-font-pitch:variable; mso-font-signature:1627400839 -2147483648 8 0 66047 0;} /* Style Definitions */ p.MsoNormal, li.MsoNormal, div.MsoNormal {mso-style-unhide:no; mso-style-qformat:yes; mso-style-parent:""; margin-top:0in; margin-right:0in; margin-bottom:10.0pt; margin-left:0in; line-height:115%; mso-pagination:widow-orphan; font-size:11.0pt; font-family:"Calibri","sans-serif"; mso-ascii-font-family:Calibri; mso-ascii-theme-font:minor-latin; mso-fareast-font-family:"Times New Roman"; mso-fareast-theme-font:minor-fareast; mso-hansi-font-family:Calibri; mso-hansi-theme-font:minor-latin; mso-bidi-font-family:Arial; mso-bidi-theme-font:minor-bidi;} .MsoChpDefault {mso-style-type:export-only; mso-default-props:yes; mso-ascii-font-family:Calibri; mso-ascii-theme-font:minor-latin; mso-fareast-font-family:"Times New Roman"; mso-fareast-theme-font:minor-fareast; mso-hansi-font-family:Calibri; mso-hansi-theme-font:minor-latin; mso-bidi-font-family:Arial; mso-bidi-theme-font:minor-bidi;} .MsoPapDefault {mso-style-type:export-only; margin-bottom:10.0pt; line-height:115%;} @page Section1 {size:595.3pt 841.9pt; margin:1.0in 1.0in 1.0in 1.0in; mso-header-margin:35.4pt; mso-footer-margin:35.4pt; mso-paper-source:0; mso-gutter-direction:rtl;} div.Section1 {page:Section1;} -->

راهنمای ایمنی کار بامواد شیمیایی Chemical Safety


مقدمه :
استفاده از موادشیمیائی خطرناک در تمامی آزمایشگاهها باید مطابق با اصول استاندارد ادارة ایمنی وسلامت شغلی
[occupational safety and Health Administration(OSHA)]
باشد.
برای اجرای این استاندارد باید تدابیر محافظت در برابر مواد شیمیایی (CHP) نوشته شود. این تدابیر باید سلامتی افرادی را که در آزمایشگاه با مواد شیمیائیخطرناک کار میکنند تأمین کند.
این بخش ازدستورالعمل راهنمای ایمنی در آزمایشگاه، شامل تدابیر محافظت در برابر مواد شیمیائی (CHP) است و این تدابیر به شکل بارزی می تواند در مواقع ضروری ازسرایت مواد شیمیایی خطرناک به بدن جلوگیری کند.
علاوهبر دستورالعمل های اجرایی استانداردی که در سایت قرارداده شده، لازم است برای سایرموارد خطرساز(اعم از شیمیایی، فیزیکی و غیره ) نیز این دستورالعمل ها آمادهشود.
بنابراین باید مواد شیمیایی خطرناک وسایر موارد مخاطره آمیز توسط مسئول هر آزمایشگاه مشخص شده و با همکاری واحد ایمنی؛سلامت و محیط پزوهشکده اقدام به تهیه دستورالعملاجرایی استاندارد شود.

 

مسئولیت ها در برابر محافظتاز مواد شیمیایی

 

مسئولیت رئیس بخش


اطمینان از وجود تمام امکانات لازم برای ایمنی در برابر مواد شیمیایی دربخش مربوط به خود
دستور تهیه کردن دستورالعمل محافظت در برابر مواد شیمیایی (CHP) متناسب با نیاز آزمایشگاه مربوطه


مسئولیت ناظر (سرپرست)


تهیه و تکمیل دستورالعمل محافظت در برابر مواد شیمیایی (CHP)، مخصوص بهآزمایشگاه مربوط به خود
آموزش کارکنان و تازه واردین به آزمایشگاه به منظورچگونگی یافتن و استفاده از MSDS (برگ اطلاعات ایمنی مواد شیمیایی)
تهیه MSDS مواد شیمیایی موجود در آزمایشگاه برای استفاده داخلی
مطلع کردن تازه واردیناز مواد شیمیایی خطرناک موجود در آزمایشگاه
تهیه دستورالعمل چگونگی استفادهکردن از مواد شیمیایی بسیار خطرناک
هماهنگی به منظور انجام آزمایشات طبی،کنترل میزان تماس با مواد شیمیایی و ...
هماهنگی فوری برای اقدام به موقع درموارد اورژانس، یا ریختن مواد شیمیایی، جراحت و آسیب بدنی یا سرایت سریع وسیع موادشیمیایی
تهیه MSDS برای همه موارد شیمیایی خطرناک موجود در آزمایشگاه بهمنظور استفاده تمامی کارکنانی که با این مواد سر وکار دارند. در صورت لزوم اطلاعاتاین مواد باید به روز شود.


مسئولیت کارکنان و دانشجویان


آگاهی از مقررات و اجرای استانداردهای مربوط به محافظت در برابر موادشیمیایی (CHP)
گزارش دادن حوادث، یا احتمال سرایت مواد شیمیایی، و یا هروضعیت خطرناک دیگر به سرپرست آزمایشگاه


مسئولیت واحد ایمنی و سلامت


بازبینی و مرور دستورالعملهای استاندارد محافظت در برابر مواد شیمیاییبه طور سالانه 

توسعه و تکمیل راهنمای ایمنی شیمیایی، تجدیدنظر در راهنمای ایمنی آزمایشگاهو اطلاعات موجود در سایت برای آموزش کارکنان آزمایشگاه .
ارزیابی میزان سرایتیک ماده شیمیایی و پیش بینی روش های جلوگیری ازسرایت آن.
راهنمایی در مواقعاضطراری به منظور جمع آوری مواد شیمیایی که ریخته است.
تحقیق و رسیدگی بهحوادث آزمایشگاهی.
نگهداری اطلاعات و اسنادی که بیانگر تماس کارکنان با موادشیمیایی بوده است.
تهیه و نگهداری لیست مواد شیمیایی که نیازمند اقداماتکنترلی بیشتری است.
بازرسی دوره ای آزمایشگاهها به منظور بررسی مسائل ایمنیآنها.

برگ اطلاعات ایمنی مواد شیمیایی ‹‹MSDS››

 

ادارة ایمنی و سلامت شغلی‹‹OSHA›› لازم دانسته است که تمام سازندگان،بازرگانان عمده فروش، و توزیع کنندگان مواد شیمیایی برگ اطلاعات ایمنی مواد شیمیایی ‹‹MSDS›› برای موادی که تولید می کنند یا می فروشند تهیه کنند. OSHAهمچنین لازمدانسته که کارفرمایان یک کپی از MSDS مواد شیمیایی خطرناک تهیه و در مکانی که بااین مواد سروکار دارند نگهداری کنند. این اطلاعات‹‹MSDS›› باید در تمام اوقات کاریدر دسترس افراد باشد.
عموماً برگه های اطلاعات MSDSبا ماده شیمیایی سفارش شدهتوسط شرکت سازنده داده می شود یا می توان آن را بعداً دریافت کرد.
دسترسی به MSDS یک ماده شیمیایی از طریق لینکهای موجود در وب سایت واحد ایمنی و سلامت امکانپذیر است .

قبل از کارکردن با هر ماده شیمیایی ابتدا با استفاده از MSDS آن با خطرات ونکات ایمنی مربوطه باید آشنا شد.
برگه های اطلاعات ایمنی مواد شیمیایی حاویاطلاعاتی است که عبارتند از : نام ماده شیمیایی- خصوصیات فیزیکی و شیمیایی- سمیتآن- شیوه صحیح جابجایی و نگهداری آن- روشهای صحیح اقدامات اورژانسی اولیه و  ...

به طور کلی یک MSDS حاوی اطلاعات گوناگونی میباشد که تعدادی از آنها عبارتند از :


1- 
هویت ماده شیمیایی
2- 
ترکیب یا اطلاعات مربوط به اجزاء سازندة آن
3- 
آشنایی با خطرات احتمالی
4- 
اقدامات اولیه اورژانسی
5- 
اقداماتاولیه در مواجهه با حریق
6- 
اقدامات اولیه در صورت ریختن اتفاقی ماده شمیایی
7- 
شیوه صحیح حمل و نقل و نگهداری
8- 
روشهای مهارکردن سرایت آن/ محافظتافراد در برابر ماده شیمیایی
9- 
خواص فیزیکی و شیمیایی
10- 
پایداری و واکنشپذیری
11- 
اطلاعات سمیت ماده شیمیایی
12- 
اطلاعات اکولوژیکی
13- 
اصولصحیح معدوم کردن پسماندهای آن
14- 
اطلاعات لازم در مورد جابجا کردن آن
15- 
سایر اطلاعات


پاسخ هر سؤالی در مورد MSDS را در آدرس زیر می توان یافت.


http://www.ilpi.com/msds


جستجوی MSDS در آدرس زیر امکان پذیر است.


http://www.msdssearch.com/msdssearch.htm


برچسب نام ماده شیمیایی :


برچسب های نصب شده بر روی ظروف مواد شیمیایی، منبع اصلی و مهم اطلاعات آنماده است.
سازندگان مواد شیمیایی باید براساس استانداردهای مرتبط با خطر موادشیمیاییOSHA  (1200،1910،CFR29) بر روی هر ظرف، برچسبی دارای مشخصات: نام و آدرسسازنده – نام ماده شیمیایی و خطرات احتمالی در صورت استفاده از آن را قیدنمایند.
بیشتر سازندگان مواد شیمیایی اطلاعات اضافی دیگری مانند خواص فیزیکی- اقدامات اولیه اورژانسی و .. را نیز روی برچسب قید می کنند. براساس استاندارد مربوطبه آزمایشگاه که توسط OSHA تعریف شده است (1450،1910،CFR29) باید مسئولین آزمایشگاهمطمئن باشند که ظروف حاوی مواد شیمیایی خطرناک موجود در آزمایشگاه، بدون برچسب یادارای برچسب مخدوش شده نباشند. همچنین ظروف حاوی حلال یا مواد شیمیایی دیگری کهبرچسب آن به مرور زمان خراب شده باید مجدداً برچسب جدید نصب گردد.
مقادیر کممواد شیمیایی که به طور موقت در ظروف آزمایشگاه نگهداری می شوند باید دارای برچسبنام ماده شیمیایی و خطر مربوط به آن باشند.

 

علامت لوزی: روشی برای طبقه بندی خطرات یک ماده شمیایی( توسط NFPA )


علامت لوزی که توسط NFPA طراحی شده است روشی بین المللی برای شناساییخطرات مربوط به یک ماده شیمیایی خاص است. تا کارکنان با استفاده از اطلاعات آن دچارصدمه و آسیب نشوند.
این علامت خیلی مواقع در آزمایشگاهها، مکان های نگهداری موادشیمیایی یا روی ظروف مواد شیمیایی پیدا می شود. در جدول زیر خطرات گوناگون در لوزیمربوطه بوسیله کدهایی به شکل عدد نشان داده شده که به ترتیب شدت خطر تقسیم بندی شدهاند.

 

خطر حریق(آتشسوزی)


 دمای اشتعال :


4- کمتر از ◦73فارنهایت
3-
کمتر از ◦100
2-
بیشتر از ◦100 و کمتر از ◦200 فارنهایت
1-
بالاتر از ◦200 فارنهایت
0-
غیر اشتعال

خطر مرتبط باسلامتی

 


 4-
کشنده
3-
بی نهایت خطرناک
2-
خطرناک
1-
کمی خطرناک

 

http://www.mums.ac.ir/shares/buali/dolatih1/untitled.JPG

 

واکنشپذیری


4-
احتمال منفجر شدن
3-
احتمال انفجاردر صورت ضربه یا حرارت
2-
تغییرات شیمیایی شدید
1-
ناپایدار در صورت حرارتدادن
0-
پایدار

 

خطرات ویژه

 

 OX- اکسیدکننده
ACID-
اکسید
ALK-
قلیا
CORR-
خورنده
Use No Water –
از آب استفاده نشود
Radioactive-
پرتوزا

لینکهای مرتبط با NFPA


http://www.nfpa.org/index.asp
http://www.nfpa.org/faq.asp?categoryID=928#23060

 

دستورالعمل های اجراییاستاندارد (SOPs)


دستورالعملهای اجرایی استاندارد که روشهای صحیح کار را بیان می کنند، بهمنظور راهنمایی افراد جهت کارکردن صحیح با مواد شیمیایی خطرناک تهیه شدهاند.
دستورالعملهای اجرایی استاندارد باید برای هر کدام از مواد شیمیایی خطرناککه در آزمایشگاه وجود دارد تهیه شود، (SOP)ها باید بیان کننده شیوة صحیح آمادهکردن، توزیع و انتقال، نگهداری، معدوم کردن پسماندها و اقدامات اورژانسی اولیهموردنیاز برای هر ماده شیمیایی خطرناک یا گروهی از مواد شیمیایی که خطرات مشابهدارند باشد.


نکات قابل توجه در ارتباط با موادشیمیایی


 

1) تهیه مواد شیمیایی


• 
هنگام خریداری مواد شیمیایی برای آزمایشگاه، باید بررسی کاملی انجام دادتا مواد شیمیایی ای خریداری گردد که کمترین خطرات را داشته باشند.
• 
حجم موادشمیایی خطرناک که در آزمایشگاه نگهداری می شود باید حتی الامکان مطابق با نیاز باشدتا خطرات ناشی از آن برای کارکنان کم باشد. (از ذخیره بیش از حد نیاز مواد درآزمایشگاه پرهیز شود)
• 
انجام یک آزمایش به روشهای مختلفی امکان پذیر است، بهاین منظور باید با بررسی دقیق روشها، روشی را انتخاب کردکه از مواد شیمیایی باخطرات کمتر و ایمنی بیشتر استفاده شود.
• 
مطلب مهم در مورد مواد شیمیایی جلوگیریاز خریداری موادی است که در آزمایشگاه موجود است. چون در بعضی از آزمایشگاههامحققین مختلفی فعالیت می کنند، برای جلوگیری از خریدهای تکراری، باید لیست موادشیمیایی و مقادیر هرکدام در دسترس باشد. رعایت این موضوع ضمن اینکه حجم موادشیمیایی خطرساز را در آزمایشگاه کم می کند، فضای موردنیاز برای نگهداری این مواد راهم کاهش خواهد داد.

2) کارکردن با پودرهای شیمیایی

 
بعضی  از مواد شیمیایی که برای تهیه محلول استفاده می شوند به شکل پودرهستند. به منظور کاهش خطرات ناشی از استنشاق گرد و غبار این مواد و جلوگیری ازآلودگی سطوح آزمایشگاه نکات ذیل توصیه می شود.
• 
در صورت امکان، ماده شیمیاییموردنیاز به صورت محلول های آماده خریداری گردد.

• در صورت امکان، پودر موردنظر به شکل بسته بندی شده و با وزن مشخص در ویالهایا شیشه های درب بسته ای که بتوان حلال را به داخل آن تزریق کرد، تهیهگردد.
• 
در صورتیکه توزین پودر شیمیایی در فضای آزمایشگاه باید انجام شود، نکاتزیر رعایت گردد.
الف- در صورت امکان از ترازویی که در محفظه سربسته است استفادهشود، تا گردوغبار در هوا پخش نگردد.
ب- در صورت امکان با انتقال ترازو به هودشیمیایی یا هود بیولوژیک، توزین در زیر هود انجام گیرد.
ج- برای انتقال مادهشیمیایی از ظرف به ترازو اسپاتول مناسب استفاده شود.
(
از ریختن یا پاشیدن پودرهنگام توزین اجتناب کنید)
د- همیشه هنگام کار با مواد شیمیایی خطرناک از تجهیزاتمحافظت شخصی استفاده شود.
هـ - بعد از اتمام کار سطوح آغشته به مواد شیمیایی رابه طرز صحیح تمیز نمائید. تمیز نگه داشتن سطوح کار علاوه براینکه خطر سرایت مواد بهدیگران را کاهش می دهد، از ایجاد خطا در سایر آزمایشات نیز می کاهد.


3)
حمل و نقل مواد شیمیایی


هنگام حمل و نقل، رعایت نکات ایمنی ذیل به منظور جلوگیری از افتادن وریختن مواد شیمیایی لازم است.
الف- مواد شیمیایی خریداری شده را حتماً در محیطآزمایشگاه از فروشنده تحویل بگیرید.
ب- در صورت استفاده از ظروف شیشه ای برایحمل و نقل مواد، درب آن محکم و غیرقابل نشت بوده و در یک ظرف نشکن دیگری قرار دادهشود.
ج- در صورت امکان، حمل و نقل مواد شیمیایی با وسایل حمل و نقل عمومی انجامنشود.


4)
انبار کردن مواد شیمیایی


شیوه صحیح نگهداری مواد شیمیایی در آزمایشگاه همیشه یکی از مطالب بسیار بااهمیت است.
مواد شیمیایی که به شیوه ناصحیح در کنار همدیگر نگهداری می شوند ممکناست با همدیگر واکنش داده و محصولات خطرناک تولید کنند.
گاهی اوقات نگداریناصحیح مواد شیمیایی علاوه بر آلودگی، باعث هدررفتن مواد و کاهش خواص و اثرات موادشیمیایی می شود.
رعایت نکات ذیل می توان خطرات ناشی از ناسازگاری مواد را حذفکند.
• 
از نگهداری اسیدها در مجاورت بازها یا فلزات فعال مانند سدیم- پتاسیم ومنیزیم خودداری کنید.
• 
از نگهداری جامدات یا اسیدهای اکسیدکننده در مجاورتاسیدهای آلی و مواد قابل اشتعال اجتناب نمائید.
• 
از نگهداری موادی که با آبواکنش می دهند در اطراف سینک دستشویی یا نزدیکی محلولهای آبی خودداری کنید.
• 
ازنگهداری اسیدها در مجاورت موادی که در تماس با آنها گازهای سمی تولید می کننداجتناب کنید (مانند سدیم سیانید- سولفید آهن)
در جدول ذیل اسامی تعدادی از موادشیمیایی که با یکدیگر ناسازگاری دارند و نباید در مجاورت هم نگهداری شوند آمدهاست.

 

ماده شیمیایی

ناسازگار با ...

اسید استیک

عوامل اکسیدکننده : مانند اسید کرمیک- اسید نیتریک- ترکیبات هیدروکسیل دار – اتیلن گلیکول – پرکلریک اسید- پراکسیدها- پرمنگناتها

استون

اسید نیتریک- اسید سولفوریک- سایر عواملاکسیدکننده

استیلن

کلر- برم- مس- فلئور- نقره- جیوه

فلزات قلیایی و قلیایی خاکی مانند: پودر آلومینیوم- منیزیم-کلسیم- لیتیم- سدیم- پتاسیم

آب- تتراکلرید کرین- سایر ترکیبات هیدروکربنی کلردار- دیاکسید کربن- هالوژنها

آمونیاک(بی آب)   

جیوه (مثلاً در فشارسنج جیوه ای)- کلر- هیپوکلریتکلسیم-ید- برم- هیدروفلوریک اسید

نیترات آمونیوم

اسیدها- پودر فلزات- محلولهای قابل اشتعال- کلراتها- نیتریت ها- گوگرد- ترکیبات آلی ریز یا مواد قابل احتراق

آنیلین

اسید نیتریک- پراکسید هیدروژن

مواد حاوی آرسنیک

عوامل کاهنده

آزیدها

اسیدها

برم

عوامل مربوز به کلر را مشاهده کنید

اکسید کلسیم

آب

کربن فعال

هیپوکلریت کلسیم- سایر عوامل اکسیدکننده

کلراتها

نمکهای آمونیوم- اسیدها- پودر فلزات – گوگرد- ترکیبات آلیریز یا مواد قابل احتراق

کلر

آمونیاک- استیلن- بوتا دی ان – بوتان- متان- پروپان (یاسایر گازهای بدست آمده از نفت) – هیدروژن – سدیم کاربید-بنزن – پودر فلزات- تربانتین

دی اکسید کلر (clo2) 

آمونیاک- متان- فسفین (PH3)- سولفیدهیدروژن

اسید کرمیک (کرومیوم تری اکسید)

اسید استیک- نفتالین- کامفور- گلیسرول- الکل- محلولهایقابل اشتعال

مس

استیلن- پراکسید هیدروژن

سیانیدها

اسیدها

محلوهای قابل اشتعال

نیترات آمونیوم- اسید کرمیک(H2cro4)- پر اکسید هیدروژن- اسید نیتریک- سدیم پراکسید- هالوژنها

هیدروکربن ها (مانند: بوتان- پروپان- بنزین)

فلئور- کلر- برم- اسیدرکرمیک- پراکسید سدیم- سایر عواملاکسید کننده

اسید هیدروسیانیک

قلیا

اسید هیدروفلئوریک

پرمنگنات پتاسیم- اسید سولفوریک

سولفید هیدروژن      

اکسیدهای فلزی – پودر مس- عواملاکسیدکننده

هیپوکلریت ها

اسیدها- زغال فعال- آمونیاک

ید

استیلن- آمونیاک (گاز یا محلول آبی)- هیدروژن

جیوه

استیلن- فولمینیک اسید- آمونیاک

نیترات ها

پودرهای فلزی و غیرفلزی- سولفید های فلزی- محلولهای قابلاحتراق

اسید نیتریک

استیک اسید- آنیلین- اسید کرمیک- هیدروسیانید اسید- سولفیدهیدروژن- گازها و محلولهای قابل اشتعال- مس- آلیاژ برنج-فلزات سنگین- قلیاییها

نیتریت ها

نمکهای آمونیوم- آمیدها- فسفیدها- عواملکاهنده

نیترو پارافین ها

اسیدها- بازها- آمین ها- هالیدها

اسید اگزالیک   

نقره- کلریت ها- اوره

اکسیژن

روغنها- گریس- هیدروژن- سایر عوامل کاهنده شامل گازها،محلولها و مواد جامد قابل اشتعال

پرکلرات ها

مشابه کلرات ها

پرکلریک اسید

عوامل کاهنده مانند : استیک انیدرید- بیسموت و آلیاژهایآن- الکها- کاغذ – پشم- گریس- روغنها

فسفر (سفید)

هوا- اکسیژن- قلیاها- هالوژنها- اکسیدهای هالوژن- عواملاکسیدکننده

پتاسیم

تتراکلرید کرین- دی اکسید کربن - آب

پرمنگنات پتاسیم

گلیسرول- اتیلن گلیکول- بنز آلدئید- سایر عوامل کاهنده- اسید سولفوریک

سدیم

تتراکلرید کربن- دی اکسید کربن- آب

پراکسید سدیم

اتانول- متانول- اسید استیک گلاسیال- استیک انیدرید- بنزآلدئید- کربن دی سولفید- گلیسرین- اتلین گلیکول- اسیتل استات- متیل استات- فورفورال

سولفیدها

اسیدها

سولفوریک اسید

پرمنگنات ها- آب – محلولهای آبی- عوامل کاهنده- کلرات ها- پرکلرات ها- اسید نیتریک


 
مرجع :              

                                                                                                                Safety in Academic chemistry laboratories  volume 1
 published by the American chemical society
Joint board-council committee on chemical safety
http://membership.acs.org/c/ccs/pubs/SACL_Students.pdf

 

   + روح اله قاسمزاده - ۱:٥۱ ‎ب.ظ ; ۱۳۸٩/٥/۳۱